«Η φιλαναγνωσία διδάσκεται
σε πρώτη φάση στην οικογένεια
και σε δεύτερη στο σχολείο»
Συνέντευξη: Βάσω Β. Παππά (
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από κακόβουλη χρήση. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε την Javascript για να τη δείτε.
)
Η συνέντευξη με τη Βούλα Μάστορη έγινε με αφορμή "Το παραμύθι των ψυχών", το πρώτο της μυθιστόρημα για ενήλικες.
Όταν πέθανε ο πατέρας της, της άφησε το ημερολόγιό του. Όμως, για είκοσι χρόνια, όποτε το άνοιγε, δεν κατάφερνε να το διαβάσει –ίσως, γιατί δεν καταλάβαινε το γραφικό χαρακτήρα του ή γιατί δεν μπορούσε να ξεπεράσει το θάνατό του.
Άρχισε να γράφει "Το παραμύθι των ψυχών", όπως λέει, με σκοπό να σκορπίσει τον πάγιο φόβο της για το θάνατο.
Κυρία Μάστορη, ας ξεκινήσουμε από το παρελθόν και τις επιθυμίες σας ως παιδιού. Ποιοι άνθρωποι σας επηρέασαν πολύ;
Είχα την τύχη να μεγαλώσω σε μια οικογένεια όπου υπήρχε αγάπη, ηθικές αρχές, αισθητική κι αξιοπρεπή ανέχεια. ΄Εξω από αυτήν συνάντησα καλούς και κακούς ανθρώπους. Όλοι με επηρέασαν με το δικό τους τρόπο, αλλά θα θυμάμαι πάντα εκείνους τους καλούς, που με ξεχωριστό τρόπο ο καθένας συνέβαλαν στην ολοκλήρωσή μου ως προσωπικότητα: Ο φιλόλογος στη Β’ γυμνασίου Αμφίσσης, Κων/νος Μοσκαχλαϊδής, ο άντρας μου Δημήτρης Μάστορης, και η πρώτη εκδότρια του "Κέδρου", Νανά Καλιανέση.
Ο φιλόλογος μου άνοιξε τα παράθυρα της λογοτεχνίας, του θεάτρου και της μουσικής, ο άντρας μου μού έδωσε τη δυνατότητα να καλλιεργήσω τα ταλέντα μου και η Νανά, σαν δεύτερη μάνα, με παίνεψε και με καμάρωσε στα πρώτα μου βήματα στην παιδική λογοτεχνία.
Μιλήστε μας για το βιβλίο σας, "Το παραμύθι των ψυχών".
Είναι ένα μυθιστόρημα που διαδραματίζεται στη Μικρασία του χτες (1822 - 1922) βασισμένο στο ημερολόγιο του Μικρασιάτη πατέρα μου, Τιμολέοντα Μιχαηλίδη, τον πρώτο άντρα που σφράγισε υπέροχα ανεξίτηλα τη ζωή μου.
Όταν πέθανε ο πατέρας μου, μου άφησε το ημερολόγιό του. Όμως, για είκοσι χρόνια, όποτε το άνοιγα, δεν κατάφερνα να το διαβάσω –ίσως, γιατί δεν καταλάβαινα το γραφικό χαρακτήρα του ή γιατί δεν μπορούσα να ξεπεράσω το θάνατό του.
Άρχισα να γράφω "Το παραμύθι των ψυχών", με σκοπό να ξορκίσω τον πάγιο φόβο μου για το θάνατο. Τότε, εντελώς ανεξήγητα, μπόρεσα να διαβάσω και το ημερολόγιο του πατέρα μου και ήταν αυτό που έδωσε τελικά και τη χρονική τοποθέτηση της ιστορίας αυτού του βιβλίου, μιά και αποτέλεσε βασική πηγή έμπνευσης και πληροφοριών.
Το βιβλίο γράφει για «μια μακριά αλυσίδα γυναικών, της οποίας κανείς δεν ήξερε πότε είχε ξεκινήσει ο πρώτος κρίκος ή ποια ήταν αυτή που είχε κληρωθεί πρώτη αλλιώτικη. Κι αν τύχαινε ο θάνατος να κόψει τούτη την αλυσίδα, μια καινούρια ξεκινούσε την ίδια στιγμή κάπου αλλού στον κόσμο, πάλι με μια πρωτοκόρη που είχε το γνώρισμα και που αναλάμβανε να γίνει ο μέντορας αυτής της παράξενης φύτρας».
Και κάθε τέτοια πρωτοκόρη είχε μάτια αόρατα σ’ όλο της το κορμί κι έβλεπε τη ματιά απ’ όπου κι αν ερχόταν, μύριζε τους ανθρώπους από μακριά –ειδικά τους άντρες– ερωτευόταν, χωρίς κοινωνικές αναστολές, έναν μόνον άντρα στη ζωή της και μπορούσε να επικοινωνεί μαζί του από μακριά με όνειρα ζωντανά... Ώσπου, μια μέρα, μαζί με μια τέτοια πρωτοκόρη γεννήθηκε κι ένας δίδυμος αδερφός και είναι γύρω από αυτόν και μετέπειτα το γιο του, που εστιάζεται η όλη ιστορία του βιβλίου με την αλυσίδα των γυναικών να πλαισιώνει αυτούς τους δύο άντρες με καθοριστικές επιρροές κι ενίοτε επεμβάσεις.
Το τελευταίο σας βιβλίο είναι το πρώτο σας μυθιστόρημα για ενήλικες. Τα παραμύθια που μας μάθαιναν, όταν ήμασταν μικροί, έχουν ευτυχισμένο τέλος. Κατά τη γνώμη σας, υπάρχουν παραμύθια χωρίς ευτυχισμένο τέλος;
Ναι, "Το παραμύθι των ψυχών" είναι το πρώτο μυθιστόρημα που έγραψα για ενήλικες και ελπίζω μέχρι το φθινόπωρο να έχω τελειώσει το δεύτερο, που γράφω εδώ και καιρό.
Όσον αφορά το ευτυχισμένο τέλος των παραμυθιών, θα έπρεπε να λάβουμε υπόψη ότι το παραμύθι είναι πρώτα "παραμυθία" και μετά "παραμύθιασμα".
Ως παραμυθία οφείλει να δώσει και ένα τέλος που θα παρηγορήσει τον αναγνώστη ή ακροατή του, κι αυτό τελικά είναι το παραμύθιασμα, διότι ευτυχισμένο τέλος δεν μπορούν να έχουν όλες οι ιστορίες.
Και τι είναι, στην τελική, ευτυχισμένο τέλος; Το "και ζήσαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα"; Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, ακόμη κι αν το τέλος το οποίο διαβάζουμε ή ακούμε είναι ευτυχισμένο, δε σημαίνει ότι, επειδή ο συγγραφέας έβαλε αυτό το τέλος στη συγκεκριμένη γραφή, έχει τελειώσει και η ιστορία της, διότι στην ουσία οι ήρωές της είναι πάντα "εκεί". Καμία ιστορία σε βιβλίο δεν τελειώνει πραγματικά...
Από τις ηρωίδες των βιβλίων σας ποια μοιάζει περισσότερο μ’ εσάς;
Η Άννα, η ηρωίδα της τετραλογίας μου: "Τ’ αυγουστιάτικο φεγγάρι", "Στο γυμνάσιο:, "Ένα - ένα - τέσσερα" και "Κάτω απ’ την καρδιά της". Και όχι τυχαία, αφού και τα τέσσερα αυτά βιβλία είναι αυτοβιογραφικά.
Καθημερινά έρχεστε σε επαφή με νέα παιδιά στα σχολεία. Σήμερα η νέα γενιά έχει διαμορφώσει μια δική της, ιδιόμορφη γλωσσική επικοινωνία, ενώ παρατηρείται και μια τάση ξενομανίας στο γλωσσικό τομέα. Πώς το εξηγείται αυτό; Πιστεύετε ότι κινδυνεύει η γλώσσα μας από το γλωσσικό ιδίωμα των νέων και από την εισβολή ξένων στοιχείων;
Οι έφηβοι είχαν ανέκαθεν το δικό τους ιδιόλεκτο. Αυτό είναι μέρος της διαδικασίας ωρίμανσής τους. Δεν πιστεύω ότι κινδυνεύει η γλώσσα μας από αυτό, εφόσον εμείς οι ενήλικες συνεχίζουμε να τη διδάσκουμε και να τη χρησιμοποιούμε σωστά. Η χρήση των ξένων στοιχείων από τα νέα παιδιά υπήρχε και στη δική μου εφηβεία. Οι σχολικές τσάντες έφεραν με μαρκαδόρο όλους τους εγγλέζικους δημοφιλείς τίτλους τραγουδιών και στις συνομιλίες μας ανακατεύαμε ό,τι εγγλέζικο μαθαίναμε στα "ινστιτούτα" ξένων γλωσσών. Και όμως, η γλώσσα μας επιβίωσε τότε.
Σέβομαι απόλυτα τη γλώσσα των εφήβων και τη χρησιμοποιώ –ακόμη και την αθυροστομία τους– στους διαλόγους των σχετικών βιβλίων μου, όπως έκανα πρόσφατα στο "Ψίθυροι αγοριών", προκειμένου να έχουν αυθεντικότητα.
Στις μέρες μας ξεχωρίζουν τα καλά βιβλία. Όμως, τι γίνεται με τα υπόλοιπα;
Τα καλά βιβλία στο παρελθόν ξεχώριζαν αργά ή γρήγορα, διότι τους έδινε το υπάρχον σύστημα παραγωγής το απαραίτητο χρονικό περιθώριο. Οι πάγκοι των βιβλιοπωλείων δεν ανανεώνονταν κάθε βδομάδα με νέα παραγωγή βιβλίων! Τώρα ένα βιβλίο, εάν δεν προλάβει να ξεχωρίσει γρήγορα, είναι 99% καταδικασμένο στην αφάνεια. Ακόμη χειρότερα, εάν αποδεχτούμε ότι "ξεχωρίζουν", σημαίνει "πιάνουν μια θέση στη λίστα των ευπώλητων". Οπωσδήποτε, αυτή η λίστα είναι μια πονεμένη ιστορία και δε θα ήθελα να τη συζητήσω, μόνο που, για αποφυγή εσφαλμένων τυχόν υποθέσεων, θα ήθελα να αναφέρω ότι "Το παραμύθι των ψυχών" έχει μπει κι αυτό μια φορά στη δεκάδα των ευπώλητων.
Είναι γνωστές οι πολλαπλές ωφέλειες που προσφέρουν τα βιβλία στον άνθρωπο και στον πολιτισμό. Σήμερα επίσης υπάρχουν οι προϋποθέσεις για την κυκλοφορία τους και τη διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού. Ποιες προτάσεις ή μέτρα θα είχατε να προτείνετε για την ευρύτερη διάδοση τους;
Η φιλαναγνωσία κανονικά διδάσκεται, σε πρώτη φάση, μέσα στην οικογένεια και, σε δεύτερη φάση, στο σχολείο. Εδώ, στην Ελλάδα, οι ενήλικες φιλαναγνώστες είναι απελπιστικά λίγοι, ενώ και η παιδεία δεν ευνοεί τη φιλαναγνωσία. Εάν υπήρχε κάποιο πρόγραμμα επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών (με προτεραιότητα αυτών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης) κι έμπαινε το εξωσχολικό βιβλίο στην τάξη ως ψυχαγωγικό (τονίζω: ψυχαγωγικό!) μέσο, τότε θα είχαμε στο μέλλον ενήλικες φιλαναγνώστες, που θα μεταλαμπάδευαν αυτή την αγάπη τους στα δικά τους παιδιά και θα σχηματιζόταν μια αέναη αλυσίδα προσπάθειας διεύρυνσης του αναγνωστικού κοινού.
Σε προσωπικό επίπεδο, χρόνια τώρα επισκέπτομαι σχολεία και κάνω προσπάθεια αυτή η επίσκεψή μου να είναι όσο το δυνατόν πιο εποικοδομητική και να μην περιορίζεται απλώς σε μια "συνάντηση με συγγραφέα". Εφέτος ειδικά, ανέβασα σχετικά και μια ανοιχτή πρόσκληση στο facebook (http://www.facebook.com/event.php?eid=133184050038206&ref=mf).
Σύμφωνα με τον Αλ. Δημαρά, «ένα εκπαιδευτικό σύστημα, που το χαρακτηρίζουν οι μονόδρομοι των ευκαιριών, τα μονολιθικά σχολεία, οι διδασκαλικοί μονόλογοι, το καθεστώς του μοναδικού βιβλίου, η παντοδυναμία της κεντρικής εξουσίας, καθώς και η αποθάρρυνση του διαλόγου και της έρευνας, δεν οδηγεί τους νέους να συνειδητοποιήσουν τις αρχές, τ’ αγαθά και τις ανάγκες της δημοκρατίας, ή να είναι έτοιμοι να την αποκτήσουν ή να την υπερασπιστούν».
Κατά τη γνώμη σας, ποια είναι τα αίτια ή οι λόγοι που έχουμε ένα τέτοιο σαθρό εκπαιδευτικό σύστημα;
Κατά την ταπεινή μου γνώμη, φταίει που εξακολουθούμε να έχουμε ένα σύστημα ακριβώς όπως το περιγράφει ο Αλ. Δημαράς. Φυσικά, υπάρχουν μέσα σ’ αυτό κι εμπνευσμένοι εκπαιδευτικοί (τους έχω συναντήσει στο παρελθόν ως μαθήτρια και μετά ως συγγραφέας στις επισκέψεις μου στα σχολεία), που, ενάντια στο σαθρό σύστημα, επιτελούν έργο και θαύματα.
Ποιο "ρεύμα" της σύγχρονης μουσικής ξεχωρίζετε;
Μου αρέσουν όλα τα ρεύματα, παλιά και σύγχρονα, όλα τα είδη της μουσικής. Ανάλογα με τη στιγμή. Θα μπορούσα να αναφέρω τι δε μου αρέσει, αλλά έτσι θα το χαρακτήριζα ως μουσική και θα ήταν άδικο για τη Μουσική.
Aν σας ζητούσα να διακρίνετε κάποιο συγγραφέα / ποιητή που ξεχωρίζετε, ποιος θα ήταν;
Για μένα πρότυπο "παραμυθένιας" ποίησης υπήρξε ο Όμηρος. Με αυτόν αγάπησα τη λογοτεχνία –σε μια εποχή, βέβαια, που δεν είχα προσωπικά τη δυνατότητα πρόσβασης σε άλλα βιβλία. Όμως, εκ του αποτελέσματος, αυτός ο ένας ήταν αρκετός.
Πιστεύω ότι λάθος εμείς οι Έλληνες γιορτάζουμε το παιδικό βιβλίο σε συνάρτηση με τα γενέθλια του Άντερσεν. Πολύ μεγάλος "παραμυθάς" ο Άντερσεν, αλλά εμείς έχουμε τον "πρώτο παραμυθά του κόσμου" –τον Όμηρο.
Εάν μπορούσα, θα καθιέρωνα να γιορτάζουμε την "Ημέρα του Βιβλίου" στο όνομα του Ομήρου.
